Viết blog chay thì gần như chắc chắn có người hỏi về dinh dưỡng: ăn chay có đủ đạm không, thiếu chất gì, chữa được bệnh gì.
Đây là vùng dễ gây hại nhất, và cũng là vùng nhiều blog vượt ranh giới nhất.
Ranh giới rõ ràng
Mình không phải bác sĩ hay chuyên gia dinh dưỡng. Trừ khi thật sự là.
Nói rõ điều đó trong bài. Và trên trang giới thiệu.
Chia sẻ trải nghiệm cá nhân thì được. Nói rõ là cá nhân.
Khái quát thành lời khuyên chung thì không. Vượt ranh giới.
Dẫn thông tin từ nguồn y khoa thì được. Kèm link nguồn.
Diễn giải thành chỉ dẫn điều trị thì không. Nguy hiểm.
Không chẩn đoán cho ai. Kể cả trong bình luận.
Không khuyên bỏ thuốc. Tuyệt đối không.
Không khuyên thay thuốc bằng thực phẩm. Cùng mức nghiêm trọng.
Không hứa chữa khỏi bệnh. Vi phạm quy định và có hại.
Khuyên người đọc hỏi bác sĩ. Câu nên có trong mọi bài dinh dưỡng.
Nhất là người có bệnh nền. Nhấn mạnh.
Không nhận tư vấn riêng qua tin nhắn. Ngoài khả năng của mình.
Ranh giới giữa chia sẻ và tư vấn y tế phải rõ trong đầu mình trước khi rõ trong bài viết. Tự đặt giới hạn.
Dẫn nguồn cho thông tin dinh dưỡng
Mọi con số phải có nguồn. Không có ngoại lệ.
Ưu tiên tổ chức y tế chính thức. Bộ Y tế, tổ chức quốc tế.
Nghiên cứu đã công bố. Có bình duyệt.
Sách giáo trình dinh dưỡng. Đáng tin.
Không dẫn từ bài blog khác. Trừ khi họ có nguồn gốc.
Không dẫn từ trang bán hàng. Xung đột lợi ích.
Không dẫn từ tin lan truyền. Rất nhiều thông tin sai.
Đọc nguồn gốc chứ không đọc bài tóm tắt. Tóm tắt hay sai lệch.
Ghi năm của nghiên cứu. Khoa học thay đổi.
Ghi rõ nghiên cứu trên nhóm nào. Không phải lúc nào cũng áp dụng được.
Nói rõ nếu bằng chứng còn tranh cãi. Trung thực.
Cập nhật khi có thông tin mới. Ghi ngày sửa.
Sửa ngay nếu phát hiện mình dẫn sai. Và ghi rõ đã sửa.
Một con số không nguồn trên bài về sức khoẻ có thể ảnh hưởng tới quyết định của người đọc, nên phải cẩn thận hơn mọi phần khác. Không viết nếu chưa chắc.
Nhóm cần thận trọng
Trẻ nhỏ đang lớn. Cần theo dõi y tế.
Không khuyên cho trẻ ăn chay trường mà không có tư vấn. Rất quan trọng.
Phụ nữ mang thai và cho con bú. Nhu cầu khác hẳn.
Người cao tuổi. Hấp thu kém hơn.
Người có bệnh mạn tính. Tiểu đường, thận, tim.
Người đang điều trị. Thức ăn tương tác với thuốc.
Người mới chuyển sang ăn chay. Cần hướng dẫn kỹ.
Vận động viên. Nhu cầu năng lượng cao.
Ghi rõ cảnh báo cho từng nhóm. Trong bài liên quan.
Khuyên họ hỏi chuyên gia. Rõ ràng.
Không đưa thực đơn mẫu cho người bệnh. Ngoài khả năng.
Không tính khẩu phần cho ai. Việc của chuyên gia.
Giới thiệu nguồn đáng tin để họ tìm hiểu. Đó là điều mình làm được.
Nhắc tới các nhóm cần thận trọng là việc nên làm ngay cả khi bài không viết riêng cho họ. Có người trong nhóm đó đang đọc.
Vi chất hay được hỏi
Đạm là câu hỏi phổ biến nhất. Ai cũng bị hỏi.
Nêu nguồn đạm thực vật. Đậu, hạt, ngũ cốc.
Dẫn nguồn cho mọi con số. Không nói theo trí nhớ.
Vitamin nhóm B là chủ đề quan trọng. Với người ăn chay trường.
Dẫn khuyến nghị chính thức. Không tự khuyên liều.
Sắt và kẽm. Hấp thu từ thực vật khác.
Canxi. Nguồn thực vật có nhiều.
Omega ba. Hạt lanh, hạt chia.
Vitamin D. Phần lớn từ ánh nắng.
I ốt. Ít được nhắc tới.
Không khuyên uống thực phẩm bổ sung cụ thể. Để bác sĩ quyết.
Không bán thực phẩm bổ sung kèm bài. Xung đột lợi ích rõ.
Khuyên xét nghiệm định kỳ. Lời khuyên an toàn và hữu ích.
Viết về vi chất thì nhiệm vụ của mình là chỉ đường tới nguồn đáng tin, không phải là thay thế nguồn đó. Giữ đúng vai.
Tránh thông tin sai lan truyền
Nhiều tin sai lan rất mạnh trong cộng đồng. Cẩn thận.
Kiểm trước khi chia sẻ lại. Kể cả tin nghe hợp lý.
Tin càng hấp dẫn càng nên nghi. Thực phẩm chữa ung thư.
Tin dựa trên một nghiên cứu nhỏ. Chưa đủ kết luận.
Tin từ người nổi tiếng không phải bằng chứng. Dù họ khoẻ mạnh.
Trải nghiệm cá nhân không phải bằng chứng. Kể cả của mình.
Không lan truyền tin doạ. Thực phẩm này gây bệnh nọ.
Không lan truyền tin thần thánh hoá. Cũng hại.
Đính chính nếu đã lỡ chia sẻ sai. Công khai.
Viết bài đính chính tin sai phổ biến. Đóng góp cho cộng đồng.
Nhẹ nhàng khi đính chính. Không chê người tin.
Dẫn nguồn đàng hoàng. Thuyết phục hơn tranh cãi.
Không tranh luận dài trong bình luận. Dẫn nguồn rồi thôi.
Một blog không lan tin sai đã là đóng góp lớn, vì tin sai về ăn uống có thể làm người ta bỏ điều trị thật. Trách nhiệm nghiêm túc.
Viết về ăn chay mà không hứa hẹn
Nói về lý do mình chọn. Không nói người khác nên chọn.
Nói về thay đổi mình cảm thấy. Ghi rõ là cảm nhận cá nhân.
Không quy mọi cải thiện cho việc ăn chay. Nhiều yếu tố khác.
Không nói ăn chay là khoẻ hơn. Tuỳ cách ăn.
Ăn chay không đúng cách cũng thiếu chất. Nói rõ điều này.
Đồ chay chế biến sẵn không lành mạnh hơn. Nhiều muối và dầu.
Tập trung vào món ngon. Thay vì lợi ích sức khoẻ.
Tập trung vào cách nấu. Đó là chuyên môn của mình.
Để phần y khoa cho chuyên gia. Và dẫn link tới họ.
Không dùng nỗi sợ để thuyết phục. Phản tác dụng và không đúng.
Không so sánh với người ăn mặn. Đã nói ở bài khác.
Viết cho người đã ăn chay là chính. Họ cần công thức, không cần thuyết phục.
Người đang cân nhắc sẽ tự tìm hiểu. Món ngon là lời mời tốt nhất.
Một blog chay làm tốt việc dạy nấu ăn ngon thuyết phục hơn mọi bài viết về lợi ích sức khoẻ. Tập trung vào thế mạnh của mình.
